Pozycja systematyczna i nazewnictwo
Salix viminalis L. należy do rodziny wierzbowatych (Salicaceae). W języku polskim funkcjonuje pod nazwami wierzba wiciowa, wiklinowa lub koszykowa. Epitet gatunkowy viminalis pochodzi od łacińskiego vimen – wiązka gałęzi lub kosz, co bezpośrednio wskazuje na tradycyjne zastosowanie tego gatunku.
Morfologia
Pokrój i wzrost
W naturalnych warunkach S. viminalis tworzy krzew lub małe drzewo wysokości 3–6 m. Na plantacjach wikliniarskich, gdzie corocznie tnie się rośliny u podstawy, tworzy skupiska długich, pionowych, bezrozgałęzionych pędów wyrastających bezpośrednio z podstawy (tzw. karpy).
Liście
Liście są wąskolancetowate, długości 10–20 cm, szerokości 0,5–1,5 cm. Górna strona blaszki jest ciemnozielona, błyszcząca; dolna – okryta gęstym, jedwabistym owłosieniem o srebrzysto-białej barwie. Ta cecha pozwala odróżnić S. viminalis od podobnych gatunków nawet w terenie.
Pędy i kora
Jednoroczne pędy mają barwę oliwkowozielonkawą do żółtawobrązowej, z połyskliwą powierzchnią. Kora jest cienka, gładka, bez odstawania. Rdzeń stanowi mały odsetek przekroju poprzecznego pędu, co przekłada się na dużą sprężystość i wytrzymałość na zginanie.
Wymagania siedliskowe
S. viminalis zasiedla w stanie naturalnym brzegi rzek, kanałów i rowów, podmokłe łąki i zarośla na wilgotnych, żyznych glebach mineralnych. W Polsce jej naturalne stanowiska rozmieszczone są na całym niżu, ze szczególną koncentracją w dolinach większych rzek.
| Cecha siedliskowa | Optymalne warunki | Granice tolerancji |
|---|---|---|
| Odczyn gleby (pH) | 5,5–7,0 | 4,5–8,0 |
| Poziom wód gruntowych | 60–100 cm | 40–150 cm |
| Zaleganie wody | Do 4 tygodni | Do 6–7 tygodni (poza wegeta.) |
| Gleba | Mady, piaski gliniaste | Torfy niskie, mursze |
Właściwości użytkowe pędów
Elastyczność i wytrzymałość
Pędy S. viminalis wykazują dużą elastyczność w stanie świeżym i po moczeniu. Minimalna promień gięcia (bez pęknięcia) w stanie nawilżonym wynosi kilkakrotnie mniej niż u pędów suchych, co umożliwia wykonywanie ciasnychsplotów wikliniarskich. Po wysuszeniu wyroby z wikliny wierzbowej zachowują trwałość przez dziesiątki lat w warunkach użytkowych.
Obróbka surowca – główne metody
- Biała wiklina – pędy obierane ze skóry zaraz po zbiorze lub po moczeniu i parzeniu. Surowiec jasnobeżowy, stosowany do wyrobów finalnych widocznych.
- Brązowa wiklina – nieobierane pędy suszone po zbiorze. Ciemna kora nadaje wyrobom naturalny, rustykalny wygląd.
- Wiklina zielona – pędy suszone naturalnie z liśćmi lub bez, bez obierania. Stosowana do prac strukturalnych.
Koszycznictwo regionalne w Polsce
Tradycja wyrobu koszyków z wikliny S. viminalis jest szczególnie silnie zakorzeniona w rejonie Nowego Tomyśla w Wielkopolsce – miejscowość ta jest powszechnie uznawana za centrum polskiego koszycznictwa. W tym regionie dominują mady rzeczne dolin Warty i Obry, które przez wieki zapewniały optymalne warunki do uprawy wikliny.
Wierzba wiciowa jest jednym z wierzbowych gatunków wymienianych w zbiorach opisowych polskiej przyrody już od XVIII wieku, kiedy zaczęto systematycznie katalogować florę ziem polskich. Jej uprawa jako rośliny użytkowej ma na ziemiach polskich udokumentowaną historię sięgającą co najmniej kilku stuleci.
Zdjęcie i oznaczenie w terenie
W terenie S. viminalis można odróżnić od innych wierzb przede wszystkim po srebrzysto owłosionych liściach od spodniej strony i bardzo wąskich, długich blaszkach liściowych. Wiosną kwitnie przed rozwojem liści – kwiaty zebrane są w kotki pokryte srebrzystym owłosieniem.